Khoa học Công nghệ

Gali và vanadi trong công nghiệp công nghệ cao và tiềm năng thu hồi từ các nhà máy sản xuất alumin tại Việt Nam

16/11/2026 09:11
44 Lượt xem
Tóm tắt: Gali và vanadi là hai nguyên tố có vai trò ngày càng quan trọng đối với công nghiệp hiện đại. Gali được sử dụng chủ yếu trong vật liệu bán dẫn hợp chất như GaAs và GaN, phục vụ điện tử công suất, viễn thông, chiếu sáng và năng lượng mặt trời. Vanadi hiện được dùng phần lớn trong luyện kim để nâng cao độ bền của thép, đồng thời có triển vọng trong hệ pin dòng oxy hóa–khử vanadi và một số quá trình xúc tác. Trong công nghệ sản xuất alumin từ quặng bauxit, chủ yếu theo quy trình Bayer, gali và một phần vanadi có thể đi vào dòng dung dịch kiềm tuần hoàn và tích lũy qua nhiều chu kỳ. Vì vậy, thu hồi chúng dưới dạng sản phẩm phụ có thể góp phần nâng cao giá trị chuỗi bauxit–alumin, giảm phụ thuộc nguồn cung bên ngoài và thúc đẩy sử dụng hiệu quả tài nguyên. Bài viết giới thiệu công dụng, nguồn phát sinh, các hướng công nghệ thu hồi chủ yếu và đề xuất lộ trình nghiên cứu từ phòng thí nghiệm đến pilot phù hợp với điều kiện Việt Nam.

1. Đặt vấn đề

Sự phát triển của công nghiệp bán dẫn, năng lượng tái tạo, phương tiện điện, hạ tầng viễn thông và vật liệu kết cấu cường độ cao đang làm gia tăng nhu cầu đối với nhiều kim loại có sản lượng không lớn nhưng giữ vai trò quan trọng trong chuỗi công nghệ. Gali và vanadi thuộc nhóm này. Cách gọi phù hợp là các kim loại chiến lược hoặc nguyên tố quan trọng làm nguyên liệu cho vật liệu và công nghệ tiên tiến, thay vì coi bản thân chúng là một loại vật liệu tiên tiến duy nhất.

Ở Việt Nam, định hướng phát triển các lĩnh vực này đã được cụ thể hóa trong Quyết định số 21/2026/QĐ-TTg ngày 30/4/2026 của Thủ tướng Chính phủ, ban hành Danh mục gồm 10 nhóm công nghệ chiến lược. Trong đó, nhóm số 5 là công nghệ năng lượng và vật liệu tiên tiến; danh mục sản phẩm công nghệ chiến lược còn xác định vật liệu tiên tiến và vật liệu chức năng hiệu năng cao cho công nghiệp chế biến, chế tạo, pin–ắc quy tiên tiến và hệ thống tích trữ năng lượng, đồng thời định hướng phát triển hệ thống khai thác, chế biến sâu và sản phẩm chế biến sâu từ khoáng sản [13]. Mặc dù gali và vanadi không được nêu đích danh trong danh mục, việc nghiên cứu công nghệ tách chiết, thu hồi và tinh chế hai nguyên tố này từ các dòng công nghệ của nhà máy sản xuất alumin có liên hệ trực tiếp với mục tiêu chủ động nguồn nguyên liệu cho vật liệu bán dẫn, hợp kim hiệu năng cao và lưu trữ năng lượng. Do đó, nhiệm vụ nghiên cứu không chỉ có ý nghĩa tận thu tài nguyên mà còn mang tính thời sự, phù hợp với chủ trương phát triển công nghệ chiến lược và nâng cao năng lực tự chủ công nghệ của Việt Nam.

Đặc điểm chung của gali và vanadi là không tồn tại thành mỏ riêng để được khai thác từ một mỏ riêng chỉ nhằm thu hồi chính kim loại đó. Gali chủ yếu được sản xuất như sản phẩm phụ của quá trình chế biến bauxit thành alumin và ở mức độ thấp hơn từ công nghiệp kẽm. Vanadi có thể thu hồi từ quặng, xỉ luyện kim, tro và cặn dầu, xúc tác đã qua sử dụng, cũng như một số dòng trung gian hoặc chất thải của nhà máy sản xuất alumin. Cách tiếp cận thu hồi sản phẩm phụ phù hợp với kinh tế tuần hoàn vì tận dụng dòng vật chất sẵn có thay vì mở thêm hoạt động khai thác độc lập.

Nguồn cung gali sơ cấp toàn cầu hiện tập trung chủ yếu tại Trung Quốc. Theo USGS, nước này chiếm khoảng 98% sản lượng gali sơ cấp toàn cầu năm 2024, trong khi nhu cầu vật liệu bán dẫn gali tiếp tục gắn với xe điện và mạng 5G [1], [2]. Điều này khiến việc đa dạng hóa nguồn cung và phát triển công nghệ thu hồi từ các nhà máy sản xuất alumin đang vận hành trở thành vấn đề có ý nghĩa kinh tế và an ninh chuỗi cung ứng.

2. Công dụng của gali và vanadi

2.1. Gali trong công nghiệp công nghệ cao

Gali có nhiệt độ nóng chảy thấp nhưng giá trị công nghiệp chủ yếu không nằm ở gali kim loại thông thường mà ở các hợp chất bán dẫn. GaAs có độ linh động điện tử cao, thích hợp cho linh kiện cao tần, truyền thông vệ tinh và một số loại pin mặt trời hiệu suất cao. GaN chịu điện áp và nhiệt độ lớn, cho phép chế tạo linh kiện điện tử công suất có tổn hao thấp, bộ sạc nhanh, bộ biến đổi cho xe điện và thiết bị 5G. Các hợp chất gali cũng được dùng trong LED, diode laser, cảm biến quang và nhiều thiết bị quang điện tử. Tại Hoa Kỳ, khoảng 79% lượng gali tiêu thụ được sử dụng dưới dạng tấm GaAs, GaN và GaP; phần lớn còn lại liên quan đến các lớp epitaxy cho linh kiện điện tử [3].

2.2. Vanadi trong vật liệu kết cấu và lưu trữ năng lượng

Vanadi được sử dụng chủ yếu như nguyên tố hợp kim cho gang thép. Một lượng bổ sung nhỏ có thể làm tăng độ bền, khả năng chống mài mòn và ổn định tổ chức của thép, vì vậy vanadi có mặt trong thép xây dựng cường độ cao, thép dụng cụ và một số hợp kim chịu nhiệt. Theo USGS, trên 90% mức tiêu thụ vanadi được báo cáo tại Hoa Kỳ năm 2025 thuộc lĩnh vực luyện kim [4]. V₂O₅ còn được dùng làm xúc tác trong sản xuất axit sulfuric và một số hóa chất. Hướng ứng dụng mới đáng chú ý là pin dòng oxy hóa–khử vanadi, phù hợp với lưu trữ điện quy mô lớn nhờ khả năng tách riêng công suất và dung lượng, tuổi thọ chu kỳ cao và điện ly có thể tái sử dụng.

3. Thu hồi gali và vanadi từ các nhà máy sản xuất alumin

Trong công nghệ sản xuất alumin từ quặng bauxit, quy trình Bayer sử dụng dung dịch xút để hòa tách và chuyển nhôm vào dung dịch natri aluminat. Dòng dung dịch kiềm tuần hoàn này thường được gọi là dung dịch Bayer. Gali có tính chất hóa học gần với nhôm nên một tỷ lệ đáng kể cũng đi vào pha lỏng. Qua nhiều vòng tuần hoàn, hàm lượng gali có thể tích lũy đến mức thuận lợi hơn cho thu hồi. Tài liệu tổng quan cho thấy dòng dung dịch này là nguồn nguyên liệu quan trọng nhất của sản xuất gali sơ cấp; các tuyến công nghệ chính gồm kết tủa phân đoạn, điện hóa, chiết dung môi và trao đổi ion [5].

Kết tủa phân đoạn có ưu điểm thiết bị tương đối quen thuộc nhưng quy trình tách nhôm–gali phức tạp và tạo thêm dòng tuần hoàn. Phương pháp điện hóa có thể cho sản phẩm kim loại, song một số công nghệ cũ sử dụng thủy ngân không còn phù hợp về an toàn và môi trường. Chiết dung môi có khả năng thu hồi cao nhưng động học có thể chậm, đồng thời phải kiểm soát chặt việc cuốn dung môi hữu cơ vào dung dịch công nghệ kiềm. Trao đổi ion hoặc hấp phụ chọn lọc được đánh giá là hướng phù hợp để tích hợp vào nhà máy nhờ thiết bị gọn, vận hành theo chu kỳ hấp phụ–rửa–giải hấp–tái sinh và có thể làm việc với dòng dung dịch liên tục.

Khó khăn lớn là dòng dung dịch công nghệ có độ kiềm và hàm lượng nhôm rất cao, trong khi gali chỉ ở mức vết. Vanadi và một số tạp chất có thể cùng hấp phụ hoặc cùng chiết, làm giảm độ chọn lọc và tuổi thọ vật liệu. Nghiên cứu gần đây trên cột trao đổi ion liên tục đã chứng minh khả năng xử lý dung dịch công nghiệp ở quy mô 40 lít và cho thấy việc lựa chọn nhựa có ảnh hưởng quyết định đến độ chọn lọc Ga/V [6]. Vì vậy, bài toán không chỉ là đạt hiệu suất thu hồi cao mà còn phải bảo đảm dung dịch sau xử lý đáp ứng yêu cầu hoàn trả về dây chuyền sản xuất alumin, không làm suy giảm chất lượng alumin và không tạo tải lượng muối hoặc nước thải quá lớn.

Đối với vanadi, có thể nghiên cứu thu hồi từ dung dịch, bùn vanadi. Một hướng đã được công bố là làm sạch dung dịch, kết tủa amoni metavanadat rồi nung để tạo V₂O₅; đồng thời xử lý phần giàu gali để chuẩn bị dung dịch gallat cho điện phân [7]. Tuy nhiên, trình tự tách vanadi trước hay sau gali phải được xác định bằng thí nghiệm trên đúng mẫu công nghiệp của từng nhà máy.

4. Tiềm năng và định hướng phát triển tại Việt Nam

Việt Nam có nền tảng thuận lợi để nghiên cứu thu hồi gali và vanadi gắn với công nghiệp bauxit–alumin. Tài nguyên và trữ lượng bauxit dự báo tại Tây Nguyên được công bố khoảng 5,2 tỷ tấn [8]. Theo số liệu USGS, Việt Nam sản xuất khoảng 1,41 triệu tấn alumin năm 2024 [9]. Năm 2025, Nhà máy Alumin Lâm Đồng sản xuất 740.688 tấn alumin quy đổi, còn Nhà máy Alumin Nhân Cơ ước đạt trên 700 nghìn tấn [10], [11]. Hai cơ sở vận hành ổn định tạo ra các dòng dung dịch công nghệ kiềm tuần hoàn liên tục, là điều kiện quan trọng để đánh giá thu hồi sản phẩm phụ ở quy mô công nghiệp. Theo Quyết định số 866/QĐ-TTg, đến năm 2030, Nhà máy Alumin Tân Rai – Lâm Đồng và Nhà máy Alumin Nhân Cơ – Đắk Nông đều được định hướng nâng công suất từ 650.000 tấn/năm lên khoảng 2.000.000 tấn alumin/năm; tổng công suất alumin toàn quốc theo quy hoạch đạt 11,6–18,65 triệu tấn/năm, trong đó kịch bản cao có thể đạt gần 20 triệu tấn/năm [12].

Các chỉ tiêu công suất quy hoạch nói trên cho thấy dư địa mở rộng nguồn dung dịch công nghệ, nhưng không đồng nghĩa với hiệu quả thu hồi kim loại đã được khẳng định. Hàm lượng gali và vanadi thay đổi theo mỏ, chế độ hòa tách, mức cô đặc và vị trí lấy mẫu; hiệu suất vật liệu hấp phụ giảm theo chu kỳ; hóa chất giải hấp, nước rửa, năng lượng, xử lý tạp chất và tinh chế sản phẩm đều ảnh hưởng đến giá thành. Trong bối cảnh Quyết định 866/QĐ-TTg định hướng thăm dò, khai thác và chế biến sâu khoáng sản đến năm 2030, tầm nhìn 2050, thu hồi kim loại đi kèm cần được xem là một cấu phần nâng cao giá trị tài nguyên, nhưng phải được kiểm chứng bằng cân bằng vật chất và phân tích kỹ thuật–kinh tế [12].

Lộ trình phù hợp có thể triển khai theo bốn bước. Thứ nhất, khảo sát đại diện theo thời gian và vị trí công nghệ để xác lập hàm lượng, dạng tồn tại và cân bằng Ga–V. Thứ hai, sàng lọc vật liệu hấp phụ, nhựa trao đổi ion và chất chiết trong điều kiện kiềm thực, đánh giá đồng thời hiệu suất, độ chọn lọc, khả năng giải hấp và số chu kỳ tái sinh. Thứ ba, xây dựng dây chuyền pilot liên tục, ưu tiên cấu hình có thể cô lập với dây chuyền chính và hoàn trả dung dịch sau xử lý. Thứ tư, tinh chế sản phẩm theo lộ trình Ga₂O₃ hoặc gali kim loại, V₂O₅ hoặc hợp chất vanadi phù hợp; đồng thời đánh giá tác động đến chất lượng alumin, an toàn hóa chất, phát sinh chất thải và giá thành sản phẩm.

Ở giai đoạn đầu, mục tiêu thực tế không nên đặt vào sản lượng thương mại lớn mà vào việc chứng minh ba điều kiện: Thu hồi có chọn lọc; Dung dịch công nghệ sau xử lý vẫn phù hợp để hoàn trả và tuần hoàn; Vật liệu hấp phụ hoặc dung môi có độ bền đủ cao. Khi các điều kiện này được xác nhận ở pilot, Việt Nam mới có cơ sở lựa chọn quy mô công nghiệp và mức độ tinh chế phù hợp với thị trường trong nước cũng như xuất khẩu.

5. Kết luận

Gali và vanadi là các kim loại chiến lược có vai trò khác nhau nhưng bổ trợ cho nhiều ngành công nghiệp hiện đại: Gali gắn với bán dẫn hợp chất và điện tử công suất; Vanadi gắn với thép cường độ cao, xúc tác và lưu trữ năng lượng. Với nguồn bauxit lớn, hai nhà máy alumin đang vận hành và tổng công suất alumin toàn quốc theo quy hoạch đến năm 2030 ở kịch bản cao có thể đạt gần 20 triệu tấn/năm, Việt Nam có cơ sở để nghiên cứu thu hồi các nguyên tố này như sản phẩm phụ từ các dòng công nghệ sản xuất alumin. Trong bối cảnh Quyết định số 21/2026/QĐ-TTg xác lập 10 nhóm công nghệ chiến lược, trong đó có công nghệ năng lượng và vật liệu tiên tiến, nghiên cứu tách chiết Ga–V có ý nghĩa thời sự rõ rệt là vừa góp phần chế biến sâu tài nguyên khoáng sản, vừa tạo nguồn nguyên liệu đầu vào cho vật liệu chức năng hiệu năng cao, linh kiện bán dẫn và các hệ thống tích trữ năng lượng. Tuy nhiên, sự phù hợp về định hướng không thay thế yêu cầu chứng minh tính khả thi. Hướng đi thận trọng vẫn là phát triển từ khảo sát đại diện, thí nghiệm công nghệ đến pilot tích hợp, lấy độ chọn lọc, khả năng tuần hoàn dung dịch, độ bền vật liệu và hiệu quả kinh tế–môi trường làm tiêu chí quyết định. Nếu được triển khai có hệ thống, nhiệm vụ này có thể góp phần thực hiện chủ trương phát triển công nghệ chiến lược, mở rộng chuỗi giá trị bauxit–alumin và nâng cao mức độ tự chủ nguồn nguyên liệu cho công nghiệp vật liệu tiên tiến tại Việt Nam.

Tài liệu tham khảo

[1] U.S. Geological Survey (2025), World Minerals Outlook—Cobalt, Gallium, Helium, Lithium, Magnesium, Palladium, Platinum, and Titanium Through 2029, Scientific Investigations Report 2025–5021.

[2] U.S. Geological Survey (2026), Production of Mineral Commodities and Geospatial Map of the Mineral Industries and Related Infrastructure of China, Open-File Report 2026–1018.

[3] U.S. Geological Survey, Gallium Statistics and Information, truy cập tháng 11/2026.

[4] U.S. Geological Survey (2026), Mineral Commodity Summaries 2026, mục Vanadium, DOI: 10.3133/mcs2026.

[5] Zhao, Z.; Yang, Y.; Xiao, Y.; Fan, Y. (2012), Recovery of gallium from Bayer liquor: A review, Hydrometallurgy, 125–126, 115–124, DOI: 10.1016/j.hydromet.2012.06.002.

[6] Gorzin, H. và cs. (2025), Optimized gallium extraction from Bayer liquor using ion exchange: Experimental modeling in batch mode and demonstration in continuous columns, Results in Engineering, 27, 106753, DOI: 10.1016/j.rineng.2025.106753.

[7] Gladyshev, S.V. và cs. (2015), Recovery of vanadium and gallium from solid waste by-products of Bayer process, Minerals Engineering, 74, 91–98, DOI: 10.1016/j.mineng.2015.01.011.

[8] Cục Địa chất và Khoáng sản Việt Nam, Tài nguyên bauxit Tây Nguyên – vấn đề khai thác, chế biến, sử dụng và phát triển bền vững.

[9] U.S. Geological Survey (2026), Vietnam—Production Table, dữ liệu sản xuất khoáng sản năm 2024.

[10] Tập đoàn Công nghiệp Than – Khoáng sản Việt Nam (2026), Công ty Nhôm Lâm Đồng – dấu ấn tiên phong trên vùng đất đỏ Tây Nguyên.

[11] Tập đoàn Công nghiệp Than – Khoáng sản Việt Nam (2025), Tổng giám đốc Tập đoàn đánh giá cao nỗ lực vượt khó của Nhôm Đắk Nông.

[12] Thủ tướng Chính phủ (2023), Quyết định số 866/QĐ-TTg ngày 18/7/2023 phê duyệt Quy hoạch thăm dò, khai thác, chế biến và sử dụng các loại khoáng sản thời kỳ 2021–2030, tầm nhìn đến năm 2050.

[13] Thủ tướng Chính phủ (2026), Quyết định số 21/2026/QĐ-TTg ngày 30/4/2026 ban hành Danh mục công nghệ chiến lược và Danh mục sản phẩm công nghệ chiến lược, có hiệu lực từ ngày 01/7/2026.

                                TS. Phan Đăng Phong1; KS. Nguyễn Hải Hà2; TS. Trần Văn Dũng3

1 Viện trưởng; 2 Nguyên Phó Viện trưởng,; 3 Giám đốc Trung tâm Thiết bị Công nghiệp – Viện Nghiên cứu Cơ khí (NARIME)

Có thể bạn quan tâm

Nghị quyết 57: Những chuyển biến rõ nét trong phát triển khoa học, công nghệ và chuyển đổi số

Sau gần hai năm triển khai Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị, khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia đã ghi nhận nhiều kết quả cụ thể. Từ hoàn thiện thể chế, tăng cường nguồn lực, phát triển hạ tầng số đến làm chủ công nghệ chiến lược và thương mại hóa sản phẩm nghiên cứu, Nghị quyết 57 đang từng bước tạo chuyển biến trong tư duy quản lý, hoạt động nghiên cứu và ứng dụng công nghệ vào thực tiễn.

MMMS 2026: Kết nối khoa học, công nghệ vì mục tiêu phát triển bền vững

Ngày 06/11, tại TP. Hồ Chí Minh, Hội nghị Quốc tế lần thứ năm về Vật liệu, Máy móc và Phương pháp vì sự Phát triển Bền vững (MMMS 2026) chính thức khai mạc, thu hút hơn 400 đại biểu, nhà khoa học đến từ 15 quốc gia và vùng lãnh thổ. Không chỉ là diễn đàn trao đổi học thuật, hội nghị còn mở ra cơ hội kết nối nghiên cứu khoa học với nhu cầu thực tiễn của doanh nghiệp, hướng tới những giải pháp công nghệ phục vụ phát triển bền vững.

CT UAV đạt chứng nhận ISO 9001:2015, chuẩn hóa hệ thống sản xuất máy bay không người lái

Việc được tổ chức chứng nhận quốc tế URS cấp chứng nhận ISO 9001:2015 trên toàn hệ thống sản xuất đánh dấu bước tiến trong quá trình chuẩn hóa năng lực sản xuất của CT UAV, đồng thời tạo nền tảng để doanh nghiệp nâng cao khả năng cạnh tranh trên thị trường UAV trong nước và quốc tế.

AI và robot mở hướng nâng cao năng lực cạnh tranh ngành dệt may

Hội thảo Quốc tế về công nghệ dệt may lần thứ 12 nhấn mạnh yêu cầu đưa trí tuệ nhân tạo (AI), robot và các giải pháp tự động hóa vào thực tiễn sản xuất, lấy hiệu quả đầu tư, năng lực làm chủ công nghệ và sức cạnh tranh của doanh nghiệp làm thước đo cho quá trình chuyển đổi.

Ô tô điện và hạ tầng sạc thông minh: Kết nối công nghệ giao thông với hệ thống điện

Ngày 28/10/2026, tại Trường Đại học Điện lực, Hội thảo khoa học với chủ đề “Ô tô điện, hạ tầng sạc thông minh và tích hợp với hệ thống điện” đã mang đến những trao đổi đáng chú ý về một trong những vấn đề đang định hình tương lai ngành giao thông: làm thế nào để phát triển phương tiện điện đi cùng hạ tầng năng lượng, công nghệ điều khiển và nguồn nhân lực phù hợp.
0982254465
  • Zalo
  • Messenger
  • Back to top