Miễn trách nhiệm tái chế pin xe điện đến năm 2029

Điều chỉnh chính sách: Từ 8% về 0%

Trước khi có Nghị định 110, pin xe điện đã được đưa vào diện thực hiện trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR) từ năm 2022, với tỷ lệ tái chế bắt buộc là 8% trên tổng lượng sản phẩm bán ra thị trường. Mức này tiếp tục được duy trì trong các sửa đổi chính sách năm 2025.

Tuy nhiên, theo quy định mới, tỷ lệ này được điều chỉnh về 0% trong giai đoạn từ nay đến năm 2029. Sau mốc thời gian này, tỷ lệ tái chế sẽ được xem xét tăng trở lại theo chu kỳ 3 năm một lần, với mức tăng tối đa 10% mỗi lần.

Việc điều chỉnh này đồng nghĩa với việc các doanh nghiệp sản xuất, nhập khẩu xe điện và pin – bao gồm nhiều tên tuổi lớn trên thị trường – sẽ tạm thời chưa phải thực hiện nghĩa vụ thu gom và tái chế pin theo tỷ lệ bắt buộc trong giai đoạn trước mắt.

Việc tái sử dụng pin xe điện sẽ giúp giảm số lượng pin mới cần thiết

Vì sao cần “giảm tải” trách nhiệm tái chế?

Quyết định giảm tỷ lệ tái chế về 0% không phải là sự “nới lỏng” đơn thuần, mà xuất phát từ thực tiễn phát triển của thị trường xe điện tại Việt Nam.

Thứ nhất, xe điện vẫn là lĩnh vực còn khá mới. Trong vài năm trở lại đây, thị trường mới bắt đầu tăng trưởng mạnh, kéo theo số lượng xe lưu hành ngày càng lớn. Tuy nhiên, tuổi thọ của pin xe điện thường kéo dài từ 10–15 năm, thậm chí lâu hơn. Điều này đồng nghĩa với việc lượng pin thải ra thị trường hiện nay gần như chưa đáng kể.

Thứ hai, việc vận hành các nhà máy tái chế đòi hỏi nguồn nguyên liệu đầu vào đủ lớn để đảm bảo hiệu quả kinh tế. Trong bối cảnh chưa có nguồn pin thải ổn định, việc áp dụng ngay tỷ lệ tái chế bắt buộc có thể khiến doanh nghiệp gặp khó khăn, thậm chí dẫn đến lãng phí nguồn lực đầu tư.

Thứ ba, xu hướng hiện nay không chỉ dừng lại ở tái chế mà còn ưu tiên tái sử dụng pin. Khi dung lượng pin giảm xuống còn khoảng 70–80%, chúng vẫn có thể được dùng cho các hệ thống lưu trữ năng lượng (BESS) hoặc các mục đích khác trong thời gian dài trước khi cần tái chế thực sự.

Tái sử dụng – hướng đi hiệu quả hơn tái chế sớm

Nhiều nghiên cứu quốc tế cho thấy, pin xe điện sau khi kết thúc vòng đời sử dụng trên phương tiện vẫn còn giá trị rất lớn. Một bộ pin tiêu chuẩn nặng khoảng 450 kg chứa nhiều kim loại quý như lithium, niken, coban hay mangan – những tài nguyên quan trọng trong ngành năng lượng.

Theo các chuyên gia, thay vì tái chế ngay, việc kéo dài vòng đời sử dụng thông qua tái sử dụng sẽ giúp tối ưu hóa giá trị của pin, đồng thời giảm lượng phát thải carbon phát sinh từ quá trình xử lý.

Thực tế, các mô hình sử dụng pin cũ cho hệ thống lưu trữ điện, cung cấp năng lượng cho khu dân cư hoặc các thiết bị công suất nhỏ đang ngày càng phổ biến trên thế giới. Một số nghiên cứu còn chỉ ra rằng, việc sửa chữa và tái sản xuất pin có thể giúp giảm đáng kể lượng khí thải và tăng niềm tin của người tiêu dùng đối với xe điện.

Trong bối cảnh đó, việc tạm thời miễn trách nhiệm tái chế được xem là bước đi hợp lý, tạo điều kiện để doanh nghiệp tập trung vào các giải pháp tái sử dụng – một mắt xích quan trọng trong mô hình kinh tế tuần hoàn.

Hoàn thiện khung chính sách EPR

Trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR) là công cụ quan trọng trong quản lý chất thải hiện đại, đã được áp dụng rộng rãi tại nhiều quốc gia. Chính sách này yêu cầu doanh nghiệp chịu trách nhiệm đối với toàn bộ vòng đời sản phẩm, từ sản xuất đến thu hồi và tái chế sau sử dụng.

Tại Việt Nam, EPR đang từng bước được hoàn thiện với phạm vi áp dụng ngày càng mở rộng. Theo Nghị định 110, các nhóm sản phẩm như bao bì, ắc quy, dầu nhớt, săm lốp, thiết bị điện – điện tử và phương tiện giao thông vẫn phải thực hiện nghĩa vụ tái chế theo tỷ lệ quy định.

Đáng chú ý, phương tiện giao thông cá nhân như xe máy, ô tô không còn nằm trong danh mục bắt buộc tái chế, trong khi các phương tiện như xe chở hàng, xe khách trên 9 chỗ hoặc phương tiện có niên hạn sử dụng vẫn thuộc diện điều chỉnh.
Đối với bao bì giấy, nhựa, kim loại như nhôm, tỷ lệ tái chế vẫn được giữ nguyên trong khoảng 10–22%, cho thấy định hướng nhất quán của Chính phủ trong việc thúc đẩy kinh tế tuần hoàn.

Hướng tới mục tiêu phát thải ròng bằng 0

Việc phát triển xe điện là một trong những trụ cột quan trọng giúp Việt Nam hiện thực hóa cam kết đạt phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050. Tuy nhiên, để hệ sinh thái xe điện thực sự bền vững, không thể thiếu các giải pháp đồng bộ liên quan đến sản xuất, sử dụng, tái sử dụng và tái chế pin.

Trong bức tranh tổng thể đó, Nghị định 110 không phải là sự “nới lỏng” trách nhiệm môi trường, mà là bước điều chỉnh linh hoạt, phù hợp với thực tiễn phát triển của thị trường. 

Từ nay đến năm 2029, thách thức đặt ra không chỉ là phát triển thị trường xe điện, mà còn là xây dựng hệ sinh thái xử lý pin hiệu quả. Điều này bao gồm việc đầu tư vào công nghệ tái chế tiên tiến, phát triển chuỗi thu gom, cũng như hoàn thiện cơ chế chính sách khuyến khích doanh nghiệp tham gia.

Khi lượng pin thải bắt đầu tăng mạnh, việc áp dụng trở lại tỷ lệ tái chế bắt buộc sẽ là bước đi tất yếu. Tuy nhiên, nếu được chuẩn bị kỹ lưỡng, đây sẽ không còn là gánh nặng mà trở thành cơ hội để hình thành ngành công nghiệp tái chế pin – một lĩnh vực giàu tiềm năng trong nền kinh tế xanh.