Tăng trưởng mạnh nhưng thiếu động lực bứt phá
Theo Cục Công nghiệp (Bộ Công Thương), cơ khí là một trong những ngành công nghiệp trọng yếu, đóng vai trò cung cấp máy móc, thiết bị và vật tư đầu vào cho hàng loạt lĩnh vực như xây dựng, giao thông, năng lượng, điện tử, hàng không… Sự phát triển của ngành cơ khí vì thế có tác động lan tỏa lớn đến toàn bộ nền kinh tế.
Thống kê cho thấy, hiện cả nước có khoảng 3.100 doanh nghiệp cơ khí chế tạo cùng hơn 53.000 cơ sở sản xuất, chiếm gần 30% tổng số doanh nghiệp trong ngành công nghiệp chế biến, chế tạo. Ngành cơ khí Việt Nam đã từng bước khẳng định năng lực, không chỉ đáp ứng nhu cầu trong nước mà còn tham gia vào chuỗi cung ứng của nhiều tập đoàn lớn như Toyota, Thaco, Thành Công…
Ba lĩnh vực chủ lực gồm xe máy và phụ tùng; dụng cụ – sản phẩm cơ khí gia dụng; ô tô và linh kiện ô tô hiện chiếm khoảng 70% giá trị sản xuất nội địa. Điều này phản ánh nhu cầu thị trường lớn và ổn định, đồng thời tạo nền tảng để ngành cơ khí tiếp tục mở rộng quy mô.
Tuy nhiên, theo đánh giá của các chuyên gia, tăng trưởng của ngành cơ khí vẫn chủ yếu theo chiều rộng, chưa tạo được bước bứt phá về chiều sâu. Giá trị gia tăng thấp, năng lực thiết kế và chế tạo cốt lõi còn hạn chế khiến doanh nghiệp trong nước chủ yếu dừng lại ở gia công, lắp ráp.
Để tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu, doanh nghiệp cơ khí trong nước cần thay đổi tư duy đầu tư, đặc biệt về công nghệ. Ảnh Cấn Dũng
Điểm sáng từ đổi mới công nghệ
Dù còn nhiều thách thức, ngành cơ khí Việt Nam đã ghi nhận những điểm sáng đáng chú ý, đặc biệt ở nhóm doanh nghiệp tiên phong trong đổi mới công nghệ.
Tiêu biểu là Công ty Cổ phần Tập đoàn Trường Hải (Thaco) với hệ sinh thái sản xuất tích hợp tại Khu công nghiệp Chu Lai. Doanh nghiệp đã đầu tư mạnh vào dây chuyền hàn robot tự động, hệ thống lắp ráp thông minh, quản lý kho theo thời gian thực và vận hành logistics bằng phương tiện tự hành (AGV). Mô hình sản xuất “just-in-time” giúp tối ưu chi phí, giảm lãng phí và nâng cao chất lượng sản phẩm.
Không chỉ dừng lại ở sản xuất, Thaco còn chú trọng đầu tư trung tâm nghiên cứu và phát triển (R&D), từng bước làm chủ thiết kế, chế tạo linh kiện và hoàn thiện sản phẩm theo tiêu chuẩn quốc tế. Đây là hướng đi quan trọng giúp nâng cao tỷ lệ nội địa hóa và giá trị gia tăng.
Một ví dụ khác là Tổng công ty Thiết bị điện Đông Anh (EEMC), đơn vị đã làm chủ nhiều công nghệ sản xuất thiết bị điện kỹ thuật cao như máy biến áp, động cơ điện. Việc ứng dụng tự động hóa và điều khiển số đã giúp doanh nghiệp nâng cao năng suất, chất lượng và từng bước khẳng định vị thế trên thị trường.
Những mô hình như Thaco hay EEMC cho thấy, khi doanh nghiệp đầu tư bài bản vào công nghệ và R&D, năng lực cạnh tranh sẽ được cải thiện rõ rệt, mở ra cơ hội tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu.
Làm chủ công nghệ, từng bước nâng tầm
Mặc dù còn nhiều khó khăn, ngành cơ khí Việt Nam đã có những bước tiến đáng ghi nhận trong việc làm chủ công nghệ. Nhiều doanh nghiệp đã đảm nhận vai trò tổng thầu trong các dự án lớn thuộc lĩnh vực điện, xi măng, thép, khai khoáng…
Đáng chú ý, Việt Nam đã chế tạo thành công máy biến áp 500 kV – một thành tựu quan trọng, khẳng định năng lực kỹ thuật của ngành. Trong lĩnh vực dầu khí, việc chế tạo và vận hành giàn khoan tự nâng cũng là bước tiến lớn, giúp giảm phụ thuộc vào nhập khẩu.
Ngành sản xuất, lắp ráp ô tô cũng đang phát triển mạnh với gần 40 doanh nghiệp, tổng công suất thiết kế hơn 680.000 xe/năm. Trong khi đó, lĩnh vực xe máy đạt tỷ lệ nội địa hóa cao từ 85–95%, không chỉ đáp ứng nhu cầu trong nước mà còn xuất khẩu linh kiện.
Những thành tựu này cho thấy, nếu có chiến lược phù hợp và đầu tư đúng hướng, ngành cơ khí hoàn toàn có thể nâng cao tỷ lệ nội địa hóa và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.
Theo Bộ Công Thương, khoa học và công nghệ đóng vai trò then chốt trong việc nâng cao năng lực ngành cơ khí. Việc làm chủ thiết kế, công nghệ chế tạo và hoàn thiện sản phẩm sẽ giúp doanh nghiệp cải thiện năng suất, chất lượng và giảm chi phí.
Trong thời gian tới, Bộ Công Thương sẽ tập trung xây dựng lộ trình đổi mới công nghệ phù hợp với xu thế của cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư. Đồng thời, tăng cường kết nối giữa nhà quản lý, nhà khoa học và doanh nghiệp nhằm thúc đẩy nghiên cứu, chuyển giao công nghệ.
Một trong những nhiệm vụ quan trọng là hoàn thiện hệ thống tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật quốc gia, nâng cao mức độ hài hòa với tiêu chuẩn quốc tế. Đây là điều kiện cần để sản phẩm cơ khí Việt Nam có thể thâm nhập sâu hơn vào thị trường toàn cầu.
Thúc đẩy nội địa hóa bằng đổi mới tư duy
Các chuyên gia cho rằng, để nâng tỷ lệ nội địa hóa, doanh nghiệp cơ khí cần thay đổi tư duy phát triển. Thay vì dàn trải, cần tập trung chuyên sâu vào các sản phẩm và công đoạn có giá trị cao, đặc biệt là linh kiện chiến lược.
Việc hình thành các cụm công nghiệp hỗ trợ theo mô hình liên kết giữa doanh nghiệp – viện nghiên cứu – khu công nghiệp sẽ giúp tối ưu nguồn lực, nâng cao hiệu quả sản xuất. Đồng thời, đẩy mạnh tự động hóa, số hóa quy trình nhằm đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế.
Đề xuất thành lập Quỹ đổi mới công nghệ cơ khí – chế tạo cũng được đưa ra nhằm hỗ trợ doanh nghiệp đầu tư vào robot công nghiệp, thiết bị tự động hóa và phần mềm quản trị sản xuất.
Bên cạnh đó, phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao là yếu tố không thể thiếu. Việc gắn đào tạo nghề với nhu cầu thực tiễn của doanh nghiệp sẽ giúp giải quyết bài toán thiếu hụt lao động kỹ thuật.
Theo dự báo, đến năm 2030, nhu cầu thị trường cơ khí Việt Nam có thể đạt khoảng 310 tỷ USD, riêng lĩnh vực ô tô khoảng 120 tỷ USD. Tuy nhiên, hiện năng lực trong nước mới chỉ đáp ứng khoảng 1/3 nhu cầu, cho thấy dư địa tăng trưởng còn rất lớn.
Đây là cơ hội để doanh nghiệp cơ khí trong nước mở rộng sản xuất, nâng cao tỷ lệ nội địa hóa và từng bước tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu.
Để đạt được mục tiêu này, cần sự phối hợp đồng bộ giữa Nhà nước, doanh nghiệp và các tổ chức nghiên cứu. Chính sách hỗ trợ cần thực chất, tập trung vào đổi mới công nghệ và phát triển nhân lực, trong khi doanh nghiệp phải chủ động đầu tư, nâng cao năng lực quản trị và sản xuất.
Có thể bạn quan tâm
