Nâng cao năng lực tự chủ sản xuất thiết bị điện

Từ năng lực chế tạo đến khả năng đáp ứng nhu cầu trong nước

Khảo sát thực tế tại Tổng công ty Thiết bị điện Đông Anh (EEMC) cho thấy, doanh nghiệp Việt Nam đã có nền tảng nhất định để tham gia giải quyết bài toán này. Với 55 năm kinh nghiệm trong lĩnh vực máy biến áp, EEMC từng bước làm chủ công nghệ thiết kế, chế tạo các dòng máy biến áp có cấp điện áp và công suất lớn, phục vụ hệ thống truyền tải điện quốc gia.

Giai đoạn 2010–2025, doanh nghiệp đã cung cấp 706 máy biến áp cấp điện áp từ 110 kV đến 500 kV. Riêng dòng máy biến áp 220 kV, EEMC đã chế tạo và cung cấp 173 máy, với tổng dung lượng khoảng 41.072 MVA. Theo thống kê của doanh nghiệp, khoảng 80% máy biến áp 220 kV đang vận hành trên lưới điện Việt Nam là sản phẩm do EEMC sản xuất. Đây là kết quả đáng chú ý, thể hiện khả năng đáp ứng của doanh nghiệp nội địa đối với một phân khúc thiết bị có vai trò quan trọng trong hệ thống truyền tải điện.

Không dừng lại ở các dòng sản phẩm đã có chỗ đứng trên thị trường, EEMC tiếp tục nghiên cứu, phát triển những thiết bị có công suất và yêu cầu kỹ thuật cao hơn. Doanh nghiệp đã hoàn thành thiết kế máy biến áp 220 kV, công suất 375 MVA và sẵn sàng triển khai khi có đơn hàng.

Đối với cấp điện áp 500 kV, sản phẩm của EEMC đã được sử dụng tại một số công trình quan trọng như các trạm biến áp Hòa Bình, Nho Quan, đồng thời tham gia cung cấp thiết bị dự phòng cho các nhà máy thủy điện Sơn La và Lai Châu. Đặc biệt, ngày 14/12/2025, ba máy biến áp 500 kV, công suất 300 MVA/máy tại Trạm biến áp 500 kV Hòa Bình được đưa vào vận hành, góp phần nâng công suất trạm từ 900 MVA lên 1.800 MVA.

Những kết quả này cho thấy năng lực sản xuất thiết bị điện trong nước đã vượt ra khỏi phạm vi các sản phẩm thông dụng, từng bước tiếp cận những thiết bị có quy mô lớn, yêu cầu kỹ thuật cao và ý nghĩa trực tiếp đối với vận hành hệ thống điện quốc gia.

Đoàn công tác của Cục Công nghiệp (Bộ Công Thương) do Cục trưởng Trần Việt Hòa dẫn đầu cùng các chuyên gia và đại diện Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) đã có buổi làm việc với EEMC.

Làm chủ công nghệ thiết bị điện thế hệ mới

Một trong những hướng đi đáng chú ý của EEMC hiện nay là nghiên cứu, chế tạo kháng điện 500 kV, công suất 120 MVAr. Đây là thiết bị có vai trò quan trọng trong kiểm soát điện áp, nâng cao độ ổn định và khả năng vận hành an toàn của hệ thống truyền tải điện.

Theo kế hoạch của doanh nghiệp, tổ máy đầu tiên dự kiến hoàn thành trước ngày 21/12/2026, sau đó tiến hành thử nghiệm và triển khai vận hành thí điểm trong năm 2027. Giai đoạn 2028–2030, EEMC đặt mục tiêu sản xuất từ 3–6 tổ máy mỗi năm.

Việc nghiên cứu, chế tạo thành công kháng điện 500 kV sẽ mở rộng đáng kể danh mục sản phẩm mà doanh nghiệp trong nước có thể cung cấp cho ngành điện. Quan trọng hơn, quá trình này tạo điều kiện tích lũy kinh nghiệm, phát triển đội ngũ kỹ sư và từng bước làm chủ những công nghệ có tính chuyên sâu, thay vì chỉ dừng lại ở gia công, lắp ráp theo thiết kế hoặc công nghệ chuyển giao.

Bên cạnh EEMC, một số doanh nghiệp trong nước cũng đang đầu tư nâng cấp năng lực sản xuất thiết bị điện. ACIT là một ví dụ với việc ứng dụng hệ thống máy móc, thiết bị công nghệ của Đức, trong đó có máy gia công Trumpf, để nâng cao độ chính xác và chất lượng chế tạo. Doanh nghiệp phát triển dòng tủ trung thế RMU ACSafe, đồng thời mở rộng nghiên cứu, sản xuất các sản phẩm liên quan đến trạm sạc xe điện và hệ thống lưu trữ năng lượng bằng pin (BESS).

Sự tham gia của các doanh nghiệp ở những phân khúc khác nhau cho thấy hệ sinh thái sản xuất thiết bị điện trong nước đang từng bước được mở rộng. Từ máy biến áp công suất lớn, thiết bị đóng cắt trung thế đến các sản phẩm phục vụ năng lượng tái tạo, xe điện và lưu trữ năng lượng, doanh nghiệp Việt Nam đang có thêm cơ hội tham gia vào những lĩnh vực công nghệ mới của ngành điện.

Tuy nhiên, để chuyển từ khả năng chế tạo một số sản phẩm riêng lẻ sang tự chủ sản xuất ở quy mô lớn, ổn định và có sức cạnh tranh, vẫn cần giải quyết nhiều vấn đề. Trong đó có yêu cầu về đầu tư công nghệ, năng lực nghiên cứu và phát triển, nguồn nhân lực kỹ thuật cao, hệ thống thử nghiệm, chứng nhận chất lượng cũng như khả năng chủ động nguyên vật liệu và linh kiện đầu vào.

Chính sách tạo lực đẩy cho sản xuất thiết bị điện trong nước

Từ thực tiễn sản xuất, một trong những vấn đề được doanh nghiệp quan tâm là tạo dựng thị trường đủ ổn định để duy trì đầu tư dài hạn. Đối với những sản phẩm có giá trị lớn, chu kỳ sản xuất dài và yêu cầu kỹ thuật cao như máy biến áp 220 kV, 500 kV hay kháng điện 500 kV, doanh nghiệp khó có thể chủ động mở rộng năng lực nếu thiếu thông tin về nhu cầu, kế hoạch đầu tư và định hướng mua sắm của ngành điện.

Theo ước tính của EEMC, nhu cầu máy biến áp 220 kV, công suất 375 MVA có thể đạt khoảng 8–10 máy mỗi năm. Trong giai đoạn 2026–2030, nhu cầu máy biến áp 500 kV, công suất 300 MVA, loại 3 máy mỗi bộ, có thể lên tới khoảng 15 bộ mỗi năm. Đây là quy mô thị trường đáng kể, nếu được tổ chức kết nối hiệu quả sẽ tạo điều kiện để doanh nghiệp trong nước đầu tư dây chuyền, mở rộng sản xuất và nâng cao tỷ lệ nội địa hóa.

Trong bối cảnh đó, Nghị định số 344/2026/NĐ-CP ngày 4/9/2026 về cơ chế, chính sách thúc đẩy ứng dụng khoa học, công nghệ và phát triển công nghiệp chế tạo trong lĩnh vực điện lực được kỳ vọng tạo thêm động lực cho hoạt động sản xuất thiết bị điện trong nước.

Qua khảo sát tại EEMC, Cục Công nghiệp (Bộ Công Thương) ghi nhận những đề xuất của doanh nghiệp về việc xác định các sản phẩm thiết bị điện cần ưu tiên phát triển sản xuất trong nước. Danh mục đề xuất tập trung vào máy biến áp 220 kV, công suất 375 MVA; máy biến áp 500 kV; kháng điện 500 kV; máy biến dòng điện và máy biến điện áp cấp 110 kV, 220 kV. Doanh nghiệp cũng kiến nghị tiếp tục duy trì các cơ chế hỗ trợ đối với máy biến áp 110 kV và máy biến áp 220 kV có công suất thấp hơn.

Đây là những đề xuất xuất phát từ năng lực sản xuất thực tế và nhu cầu đầu tư của ngành điện. Việc nghiên cứu, lựa chọn danh mục sản phẩm ưu tiên không chỉ giúp định hướng hoạt động sản xuất mà còn tạo cơ sở để xây dựng các chính sách hỗ trợ phù hợp, khuyến khích doanh nghiệp đầu tư vào những lĩnh vực có giá trị công nghệ cao và khả năng thay thế hàng nhập khẩu.

Tuy nhiên, chính sách phát triển sản xuất thiết bị điện trong nước cần được nhìn nhận rộng hơn việc ưu tiên một số sản phẩm. Điều quan trọng là hình thành cơ chế kết nối giữa doanh nghiệp chế tạo với chủ đầu tư, đơn vị truyền tải, phân phối điện và các nhà thầu dự án; công khai, minh bạch nhu cầu thiết bị trong trung và dài hạn; đồng thời xây dựng các tiêu chuẩn kỹ thuật, quy trình đánh giá chất lượng bảo đảm công bằng giữa sản phẩm trong nước và nhập khẩu.

Cùng với đó, cần khuyến khích doanh nghiệp tăng đầu tư cho nghiên cứu, phát triển công nghệ, tự động hóa sản xuất và nâng cao năng lực thử nghiệm.

Tự chủ sản xuất thiết bị điện vì thế không đơn thuần là mục tiêu thay thế hàng nhập khẩu. Đó còn là quá trình tích lũy công nghệ, phát triển doanh nghiệp công nghiệp trong nước, nâng cao giá trị gia tăng và xây dựng chuỗi cung ứng có khả năng đáp ứng những yêu cầu chiến lược của ngành năng lượng. Khi doanh nghiệp Việt Nam có thể chủ động thiết kế, chế tạo và cung cấp những thiết bị quan trọng cho hệ thống điện quốc gia, nền tảng bảo đảm an ninh năng lượng và năng lực công nghiệp của đất nước cũng sẽ được củng cố vững chắc hơn.