Chuyển động Cơ khí

Nâng cao tỷ lệ nội địa hoá trong bảo dưỡng sửa chữa nhà máy điện: Mô hình hợp tác giữa chủ đầu tư và doanh nghiệp cơ khí trong nước

20/11/2026 23:11
34 Lượt xem
Tóm tắt: Nhu cầu đại tu, thay thế phụ tùng và cải tạo thiết bị tại các nhà máy điện là thị trường lớn và ổn định cho doanh nghiệp cơ khí trong nước, nhưng công tác bảo dưỡng sửa chữa (BDSC) vẫn phụ thuộc đáng kể vào nhà sản xuất thiết bị gốc (OEM) nước ngoài. Từ kinh nghiệm của Viện Nghiên cứu Cơ khí và các doanh nghiệp cơ khí trong các chương trình nội địa hóa thiết bị nhà máy điện, bài báo đề xuất phân nhóm thiết bị theo khả năng thực hiện trong nước, bảy nhóm giải pháp, lộ trình 2026–2030 và các kiến nghị nhằm hình thành mô hình hợp tác giữa chủ đầu tư, đơn vị vận hành, đơn vị dịch vụ và doanh nghiệp cơ khí, bảo đảm an toàn, độ tin cậy và hiệu quả chi phí trong suốt vòng đời thiết bị.

1. Bối cảnh và vấn đề đặt ra

Hệ thống nguồn điện Việt Nam do nhiều nhóm chủ sở hữu quản lý – EVN và các tổng công ty phát điện, Petrovietnam/PV Power, TKV, các nhà máy BOT và nhà đầu tư tư nhân – với công nghệ và thời gian vận hành rất khác nhau: nhiệt điện than (lò hơi than phun và tầng sôi tuần hoàn), tua bin khí chu trình hỗn hợp, tổ máy LNG, thủy điện từ quy mô nhỏ đến hàng nghìn MW. Nhà máy vận hành lâu năm cần đại tu, thay thế vật tư hao mòn, cải tạo hệ thống môi trường, nâng cấp điều khiển; tổ máy mới cần chuẩn bị năng lực BDSC từ khi tiếp nhận thiết bị. Nhu cầu này chung cho mọi nhóm chủ đầu tư, không riêng một tập đoàn nào.

Thời gian dừng máy kéo dài do chờ vật tư, chuyên gia hoặc ý kiến kỹ thuật của OEM làm giảm khả năng huy động tổ máy và tăng chi phí sửa chữa. Các vấn đề chủ yếu gồm:

Phụ thuộc OEM về vật tư, phụ tùng: thời gian đặt hàng dài, chi phí cao hoặc phải mua kèm dịch vụ kỹ thuật; một số mã vật tư ngừng sản xuất khi thiết bị gốc hết vòng đời thương mại.

Hạn chế tiếp cận hồ sơ kỹ thuật: hồ sơ thiết kế, mô hình tính toán, phần mềm, mã nguồn điều khiển chưa được chuyển giao đầy đủ; nhiều công việc cải tiến, hiệu chỉnh vẫn cần nhà cung cấp gốc hỗ trợ hoặc chấp thuận.

Rủi ro chuỗi cung ứng và ngoại tệ: biến động địa chính trị, vận tải quốc tế, tỷ giá khiến chi phí BDSC khó dự báo, ảnh hưởng giá chào trên thị trường điện.

Áp lực dự trữ vật tư: thời gian cung ứng dài buộc nhà máy duy trì lượng phụ tùng dự phòng lớn, làm đọng vốn; khả năng dùng chung vật tư giữa các nhà máy còn hạn chế.

Nghị quyết 55-NQ/TW [1] và Nghị quyết 57-NQ/TW [2] đã đặt định hướng phát triển công nghiệp năng lượng và nâng cao năng lực công nghệ trong nước. Nhu cầu mua sắm, sửa chữa thường xuyên của các chủ đầu tư là điều kiện để doanh nghiệp cơ khí, tự động hóa trong nước tích lũy kinh nghiệm qua các hợp đồng cụ thể. Nghị quyết 70-NQ/TW [6] nhận định tỷ lệ nội địa hóa thiết bị quan trọng còn thấp; Bộ Công Thương cũng đánh giá tỷ lệ nội địa hóa trong các nhà máy nhiệt điện còn thấp và đang đề xuất cơ chế đặt hàng, ưu tiên sản phẩm, dịch vụ sản xuất được trong nước cho các dự án điện lực [9]. Vấn đề là xác định phạm vi có thể thực hiện trong nước, đơn vị đủ năng lực và điều kiện kỹ thuật để triển khai, rồi tổ chức thực hiện sao cho kiểm soát được chất lượng và rủi ro vận hành.

2. Cơ sở thực tiễn: Doanh nghiệp cơ khí trong nước đã làm được gì

Hai chương trình quy mô quốc gia đã chứng minh hiệu quả của mô hình “giao dự án đầu tiên gắn với làm chủ công nghệ”. Với thiết bị cơ khí thủy công, Viện Nghiên cứu Cơ khí (NARIME) cùng các doanh nghiệp cơ khí đã tự chủ thiết kế, chế tạo cho hơn 29 công trình thủy điện, giá thành giảm ít nhất 30%, góp phần đưa Thủy điện Sơn La phát điện sớm 3 năm, Lai Châu sớm 1 năm [7], [8]. Với thiết bị nhiệt điện theo Quyết định 1791/QĐ-TTg [3], hệ thống cung cấp than Sông Hậu 1 và Quảng Trạch 1 đạt tỷ lệ nội địa hóa 50,6%, giá thành giảm ít nhất 15% [7], [8]. Đáng chú ý, theo Thông báo 246/TB-VPCP (2011), Sông Hậu 1 của Petrovietnam được chọn là dự án giai đoạn 1 của chương trình, với sự tham gia của các đơn vị PTSC, PVC, PVE [5].

Trong BDSC, giai đoạn 2016–2025 NARIME đã ký hơn 800 hợp đồng với các nhà máy điện, tổng giá trị gần 3.000 tỷ đồng (không kể hợp đồng EPC lớn), gồm đại tu FGD, ESP, SCR, lò hơi; bộ sấy không khí kiểu quay; bộ ngưng hơi, bộ làm mát máy phát; thủy lực, cửa van, điều khiển. Cơ cấu khách hàng cho thấy năng lực trong nước đã được kiểm chứng trên toàn bộ các nhóm chủ sở hữu nguồn điện: EVN và các GENCO chiếm khoảng 58% số hợp đồng và khoảng 90% giá trị, với nhiều nhà máy ký lặp lại liên tục nhiều năm; các nhà máy nhiệt điện của TKV chiếm khoảng 19% số hợp đồng, chủ yếu vật tư chịu mài mòn và sửa chữa đột xuất; nhà máy BOT, IPP và tư nhân chiếm khoảng 16%, trong đó có BOT Mông Dương 2 vận hành theo tiêu chuẩn quốc tế; Petrovietnam/PV Power và các nhà thầu EPC, OEM (Doosan, LILAMA) mỗi nhóm khoảng 3%. Tuy nhiên, khoảng hai phần ba số hợp đồng có giá trị dưới 1 tỷ đồng – phần việc trong nước vẫn chủ yếu là vật tư, sửa chữa đơn lẻ; các hạng mục lõi phần lớn do OEM đảm nhận. Đây chính là dư địa để nâng tỷ lệ nội địa hóa bằng các hợp đồng có phạm vi trọn gói, dài hạn hơn.

Ngoài ngành điện, năng lực thiết kế, mô phỏng, tích hợp robot và tổ chức thi công của doanh nghiệp cơ khí trong nước còn được kiểm chứng ở dây chuyền hàn thân vỏ xe điện VinFast – trong đó có hợp đồng xuất khẩu dây chuyền sang Indonesia – và tổng thầu EPC nhà máy tuyển quặng bô xít Nhân Cơ với băng tải quặng dài 5 km [8].

Hình 1. Nhà máy Nhiệt điện Sông Hậu 1 – hệ thống cung cấp than do NARIME thực hiện.

Từ các chương trình này rút ra ba điều kiện: giao phần việc cụ thể gắn với chuyển giao công nghệ và yêu cầu chất lượng; tạo điều kiện cho hạng mục đầu tiên để hình thành hồ sơ kinh nghiệm; quy định rõ phạm vi chuyển giao và trách nhiệm kỹ thuật của từng bên trong hợp đồng.

3. Phân nhóm thiết bị theo khả năng thực hiện trong nước

Thiết bị, hệ thống nhà máy điện được đề xuất phân thành ba nhóm theo năng lực thực hiện trong nước, mức độ cần hỗ trợ của đối tác công nghệ và mức độ ảnh hưởng của hư hỏng đối với an toàn, khả năng vận hành tổ máy (Bảng 1).

Bảng 1. Phân nhóm thiết bị theo khả năng nội địa hóa BDSC (đề xuất của nhóm tác giả [11])

Ghi chú: phân nhóm sơ bộ theo loại thiết bị; một hệ thống có thể gồm bộ phận thuộc nhiều nhóm. Các tỷ lệ là mục tiêu đề xuất, cần rà soát sau khảo sát hiện trạng; tỷ lệ tính bằng giá trị công việc thực hiện trong nước trên tổng giá trị BDSC của cùng danh mục, cùng kỳ, đã tách phần thiết bị, vật tư, dịch vụ nhập khẩu (kể cả mua qua nhà thầu trong nước), và không đồng nhất với tỷ lệ nội địa hóa thiết bị của dự án đầu tư mới.

4. Lợi ích và điều kiện để đạt hiệu quả

Bảng 2. Lợi ích đối với chủ đầu tư và nhà máy điện

5. Các giải pháp trọng tâm

Lập danh mục hạng mục nội địa hóa cho từng nhà máy: chủ đầu tư phối hợp với đơn vị vận hành, đơn vị dịch vụ và doanh nghiệp cơ khí khảo sát, lập danh mục theo nhóm A – B – C; ưu tiên theo tần suất thay thế, chi phí mua sắm, thời gian cung ứng, mức độ ảnh hưởng vận hành; mỗi hạng mục có phạm vi, đơn vị thực hiện, yêu cầu kỹ thuật và mốc hoàn thành, gắn kế hoạch đại tu 5 năm của từng tổ máy.

Thí điểm trong kỳ đại tu: chọn 3–5 hạng mục (bộ sấy không khí và phần tử trao đổi nhiệt; đại tu lọc bụi tĩnh điện; cải tạo cấp than, thải tro xỉ; đánh giá xúc tác SCR; mô đun ACC, bộ làm mát; điều khiển phụ trợ), lựa chọn đơn vị thực hiện theo quy định. Phê duyệt trước phương án kỹ thuật, kế hoạch kiểm tra, tiêu chí nghiệm thu, phương án dự phòng; hồ sơ nghiệm thu và theo dõi vận hành là cơ sở chứng minh kinh nghiệm ở các gói thầu sau.

Hoàn thiện tiêu chí hồ sơ mời thầu: đánh giá có xét chi phí vòng đời (giá mua, thời gian giao hàng, chi phí dừng máy, hỗ trợ kỹ thuật, cung ứng phụ tùng) với phương pháp, dữ liệu quy định rõ; xem xét kinh nghiệm tương đương theo loại thiết bị, điều kiện làm việc, quy mô, độ phức tạp; áp dụng ưu đãi hàng hóa sản xuất trong nước theo quy định đấu thầu hiện hành [4]; không chia tách phần việc có giao diện kỹ thuật chặt chẽ nếu làm khó xác định trách nhiệm chất lượng, tiến độ.

Hợp đồng dài hạn và vật tư dùng chung: xem xét hợp đồng dịch vụ dài hạn cho hệ thống phụ trợ (BOP) có phạm vi ổn định để doanh nghiệp chủ động đồ gá, phôi liệu, nhân lực; xây dựng danh mục vật tư dùng chung giữa các nhà máy có thiết bị tương đồng.

Chuyển giao kỹ thuật trong hợp đồng với OEM (nhóm C): đàm phán phạm vi tham gia của kỹ sư trong nước, bàn giao dữ liệu đo kiểm, kết quả đánh giá tình trạng, quy trình BDSC; thỏa thuận rõ quyền sử dụng, sửa đổi phần mềm ứng dụng theo điều kiện cấp phép.

Số hóa và bảo trì dự báo: chuẩn hóa hồ sơ thiết bị, bản vẽ, lịch sử sửa chữa; ưu tiên giám sát tình trạng thiết bị quay và hệ thống ảnh hưởng lớn đến vận hành; chỉ triển khai bản sao số khi đủ dữ liệu, mô hình được kiểm chứng và lợi ích rõ ràng.

Phân công trong chuỗi liên kết: chủ đầu tư và nhà máy xác định nhu cầu, phê duyệt yêu cầu kỹ thuật, tổ chức lựa chọn đơn vị thực hiện; doanh nghiệp, viện nghiên cứu cơ khí đảm nhận chẩn đoán, thiết kế, chế tạo, tích hợp phù hợp năng lực; đơn vị dịch vụ thực hiện phần việc hiện trường; OEM cung cấp thiết bị, hỗ trợ kỹ thuật, chuyển giao theo hợp đồng. Đào tạo kỹ sư nhà máy gắn với công việc cụ thể và có đánh giá sau đào tạo.

6. Lộ trình triển khai 2026-2030

Bảng 3. Lộ trình đề xuất [11]

7. Kiến nghị

Đối với chủ đầu tư các nhà máy điện (EVN và các GENCO, PV Power, TKV, các nhà máy BOT, IPP): ban hành định hướng nâng cao tỷ lệ nội địa hóa trong BDSC với mục tiêu theo nhóm thiết bị và cơ chế giám sát hằng năm; chấp thuận chủ trương triển khai các hạng mục thí điểm phù hợp năng lực trong nước; sử dụng hồ sơ nghiệm thu, kết quả vận hành thí điểm để chứng minh kinh nghiệm ở các gói thầu tiếp theo; cụ thể hóa các thỏa thuận hợp tác đã ký với doanh nghiệp cơ khí trong nước (như thỏa thuận giữa PV Power và NARIME) bằng danh mục công việc, trách nhiệm và tiến độ giai đoạn 2026–2030.

Đối với doanh nghiệp cơ khí trong nước: chuẩn bị hồ sơ năng lực theo từng hạng mục; đầu tư năng lực chẩn đoán, thiết kế ngược, thử nghiệm; liên kết để cùng đáp ứng các gói thầu có phạm vi rộng; cam kết rõ chỉ tiêu kỹ thuật, bảo hành, thời gian phản hồi và trách nhiệm khắc phục khiếm khuyết.

Đối với Bộ Công Thương và các cơ quan quản lý: hoàn thiện cơ chế đặc thù cho sản phẩm cơ khí trọng điểm lần đầu thiết kế, chế tạo trong nước, gồm cơ chế chia sẻ rủi ro giữa chủ đầu tư và đơn vị phát triển, nguồn kinh phí thử nghiệm, kiểm định, chứng nhận.

8. Kết luận

BDSC nhà máy điện là thị trường thường xuyên, đủ quy mô để doanh nghiệp cơ khí trong nước tích lũy kinh nghiệm và làm chủ công nghệ. Kinh nghiệm từ các chương trình nội địa hóa cho thấy hiệu quả phụ thuộc vào việc chọn đúng phạm vi, chuẩn bị hồ sơ kỹ thuật, kiểm soát chất lượng và phân định rõ trách nhiệm giữa các bên. Mô hình đề xuất – phân nhóm thiết bị, thí điểm có kiểm soát, tiêu chí đấu thầu theo chi phí vòng đời và liên kết chủ đầu tư – doanh nghiệp cơ khí – OEM – cho phép mở rộng từng bước sự tham gia của doanh nghiệp trong nước, đồng thời tiếp tục hợp tác với OEM ở phần công nghệ chưa làm chủ.

Tài liệu tham khảo

[1] Ban Chấp hành Trung ương, Nghị quyết số 55-NQ/TW ngày 11/02/2020 về định hướng Chiến lược phát triển năng lượng quốc gia của Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045.

[2] Bộ Chính trị, Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.

[3] Thủ tướng Chính phủ, Quyết định số 1791/QĐ-TTg ngày 29/11/2012 về cơ chế thực hiện thí điểm thiết kế, chế tạo trong nước thiết bị các nhà máy nhiệt điện.

[4] Quốc hội, Luật Đấu thầu số 22/2023/QH15 ngày 23/6/2023.

[5] Văn phòng Chính phủ, Thông báo số 246/TB-VPCP ngày 10/10/2011 về cơ chế thực hiện nội địa hóa chế tạo thiết bị các nhà máy nhiệt điện.

[6] Bộ Chính trị, Nghị quyết số 70-NQ/TW năm 2025 về bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045.

[7] Phan Đăng Phong, Viện Nghiên cứu Cơ khí khẳng định năng lực làm tổng thầu trong ngành công nghiệp thiết bị toàn bộ, Cổng Thông tin điện tử Bộ Công Thương, 01/7/2022. https://moit.gov.vn/khoa-hoc-va-cong-nghe/vien-nghien-cuu-co-khi-khang-dinh-nang-luc-lam-tong-thau-trong-nganh-cong-nghiep-thiet-bi-toan-bo.html

[8] Chung Thắng, Viện Nghiên cứu Cơ khí: Làm chủ công nghệ, nâng cao nội địa hóa, kiến tạo nền công nghiệp hiện đại, Tạp chí Công Thương, 26/8/2025. https://tapchicongthuong.vn/magazine/emagazine--vien-nghien-cuu-co-khi--lam-chu-cong-nghe--nang-cao-noi-dia-hoa--kien-tao-nen-cong-nghiep-hien-dai-278324.htm

[9] Việt Anh, Phát triển công nghiệp chế tạo lĩnh vực điện: Đề xuất cơ chế mạnh để tăng tỷ lệ nội địa hóa, Báo Đấu thầu, 23/10/2025. https://baodauthau.vn/phat-trien-cong-nghiep-che-tao-linh-vuc-dien-de-xuat-co-che-manh-de-tang-ty-le-noi-dia-hoa-post187270.html

[10] An Nhi, Làm chủ nhiều công nghệ hiện đại của nhà máy nhiệt điện đốt than, Cổng Thông tin điện tử Bộ Công Thương, 05/5/2023. https://moit.gov.vn/khoa-hoc-va-cong-nghe/lam-chu-nhieu-cong-nghe-hien-dai-cua-nha-may-nhiet-dien-dot-than.html

[11] Phan Đăng Phong, Đoàn Văn Minh, Định hướng tự chủ, nâng cao tỷ lệ nội địa hóa trong công tác bảo dưỡng sửa chữa các nhà máy điện, Tham luận tại Hội nghị vận hành và bảo dưỡng sửa chữa các nhà máy điện của Petrovietnam năm 2026, Cam Ranh, 16/10/2026.

                                           Phan Đăng Phong¹, Đoàn Văn Minh²

¹ Viện trưởng Viện Nghiên cứu Cơ khí – Email: phongpd@narime.gov.vn

² Giám đốc Trung tâm Thiết kế và Công nghệ chế tạo máy, Viện Nghiên cứu Cơ khí – Email: minhdv@narime.gov.vn

Có thể bạn quan tâm

SEMIEXPO Việt Nam 2026: Từ kết nối công nghệ đến cơ hội tham gia chuỗi cung ứng bán dẫn toàn cầu

Với sự tham gia của các tập đoàn công nghệ, nhà cung ứng và tổ chức nghiên cứu quốc tế, SEMIEXPO Việt Nam 2026 được kỳ vọng tạo thêm cơ hội hợp tác thực chất cho doanh nghiệp trong nước. Điểm nhấn của triển lãm năm nay không chỉ nằm ở quy mô trưng bày mà còn ở các chương trình kết nối trực tiếp nhà cung ứng Việt Nam với những nhà mua hàng toàn cầu, qua đó thúc đẩy doanh nghiệp từng bước tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị bán dẫn.

Cơ khí Việt Nam: Từng bước làm chủ thiết bị công nghiệp và dây chuyền đồng bộ

Doanh nghiệp cơ khí Việt Nam đã có những bước tiến đáng ghi nhận trong thiết kế, chế tạo, lắp đặt và tích hợp nhiều hệ thống thiết bị công nghiệp. Tuy nhiên, để đáp ứng tốt hơn nhu cầu trong nước và giảm phụ thuộc vào nhập khẩu, ngành cơ khí cần vượt qua điểm nghẽn về thiết kế công nghệ, làm chủ thiết bị chính và năng lực tích hợp toàn bộ dây chuyền.

Năng lượng sạch: Động lực nâng cao năng lực cạnh tranh của ngành cơ khí Việt Nam

Chuyển dịch năng lượng không chỉ giúp doanh nghiệp cơ khí tối ưu chi phí sản xuất mà còn là yêu cầu quan trọng để nâng cao năng lực tự chủ, đáp ứng tiêu chuẩn xanh và tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu. Đây là thông điệp xuyên suốt tại hội thảo “Năng lượng sạch – Động lực cho ngành Cơ khí Việt Nam: Từ tối ưu chi phí đến nâng cao năng lực cạnh tranh”, diễn ra ngày 15/10/2026 tại Hà Nội.

Xuất khẩu bán dẫn Việt Nam tăng trưởng 31,8% mỗi năm, mở rộng cơ hội tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu

Xuất khẩu bán dẫn của Việt Nam tăng trưởng bình quân 31,8% mỗi năm trong giai đoạn 2006–2025, mức cao nhất trong nhóm 8 nền kinh tế châu Á được so sánh. Kết quả này cho thấy vị thế của Việt Nam trong thương mại bán dẫn đang từng bước được nâng lên, đồng thời mở ra cơ hội tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng công nghệ toàn cầu.

Triển lãm Quốc tế Trang trí Nhà & Cảnh quan Việt Nam có sự đồng hành gần 900 doanh nghiệp lớn

Sự kiến lớn vào dịp cuối 2026, là Triển lãm Quốc tế Trang trí Nhà & Cảnh quan Việt Nam, sẽ chính thức trình diễn tại Trung tâm Hội chợ và Triển lãm Sài Gòn (SECC), số 799 Nguyễn Văn Linh, phường Tân Mỹ, TP. Hồ Chí Minh.
0982254465
  • Zalo
  • Messenger
  • Back to top